در پی تشدید تنشهای نظامی و شرایط خاص کشور، بازار دارویی ایران با چالشهای گستردهای در حوزه تأمین و توزیع مواجه شده است؛ بهطوریکه گزارشهای میدانی از داروخانهها نشان میدهد دسترسی به برخی داروهای حیاتی بهویژه برای بیماران خاص بهطور محسوسی دشوارتر شده است. داروهایی مانند انواع داروهای ضدافسردگی از جمله ونلافاکسین، برخی برندهای انسولین، داروهای وارداتی مورد استفاده در درمان سرطان و همچنین تعدادی از آنتیبیوتیکها نظیر ریفامپین، در حال حاضر یا بهسختی یافت میشوند یا با قیمتهای بالاتری نسبت به گذشته عرضه میشوند.
بررسی وضعیت داروخانههای مرجع نیز نشان میدهد که حتی مراکزی که بهطور تخصصی در زمینه تأمین داروهای بیماران خاص فعالیت دارند، با محدودیتهای جدی در عرضه مواجه شدهاند. افزایش تقاضا، کاهش عرضه و اختلال در زنجیره تأمین باعث شده بیماران برای دریافت دارو ناچار به انتظارهای طولانی، مراجعه به چندین داروخانه و حتی استفاده از داروهای جایگزین شوند؛ داروهایی که در بسیاری از موارد از نظر کیفیت و اثربخشی با نمونههای اصلی قابل مقایسه نیستند.
در کنار مشکل کمبود، افزایش قیمت دارو نیز به یکی از دغدغههای اصلی بیماران تبدیل شده است. رشد نرخ ارز، افزایش هزینههای واردات و تغییر سیاستهای ارزی موجب شده قیمت داروهای خارجی بهطور قابل توجهی افزایش یابد. این موضوع در حالی رخ داده که بسیاری از بیماران توان مالی محدودی دارند و پوشش بیمهای نیز پاسخگوی هزینههای سنگین درمان نیست؛ بهطوریکه برخی بیماران برای تأمین دارو ناچار به دریافت کمک از خیریهها شدهاند.
از سوی دیگر، مسئولان حوزه سلامت در واکنش به این وضعیت اعلام کردهاند که کمبودها بیشتر مربوط به داروهای برند خارجی است و داروهای تولید داخل همچنان در دسترس هستند. با این حال، گزارشهای میدانی و اظهارات بیماران نشان میدهد که در عمل، حتی دسترسی به برخی داروهای عمومی نیز با دشواریهایی همراه شده و این موضوع نگرانیها را افزایش داده است.
کارشناسان و فعالان صنعت دارو، ریشه اصلی این بحران را در مشکلات ساختاری حوزه تأمین ارز، محدودیتهای نقلوانتقال مالی بینالمللی و اختلال در روند واردات میدانند. به گفته آنها، بخش قابل توجهی از داروهای وارداتی از کشورهای اروپایی تأمین میشود و انتقال ارز به این کشورها با محدودیتهای جدی مواجه است. علاوه بر این، تغییرات مکرر در سیاستهای ارزی و اختلاف میان نرخ ارز تخصیصی و نرخ واقعی بازار، هزینههای واردکنندگان را افزایش داده و در برخی موارد منجر به زیان سنگین آنها شده است.
همچنین با آغاز درگیریها و توقف پروازهای بینالمللی، یکی از مهمترین مسیرهای واردات دارو که از طریق حملونقل هوایی انجام میشد، عملاً مختل شده است. هرچند فعالان این حوزه تلاش کردهاند با استفاده از مسیرهای زمینی این کمبود را جبران کنند، اما طولانی بودن زمان حملونقل زمینی باعث تأخیر در تأمین دارو شده و فشار بیشتری بر بازار وارد کرده است.
در حوزه تولید داخلی نیز اگرچه تلاشهایی برای تأمین مواد اولیه از کشورهایی مانند چین و هند در جریان است، اما وابستگی بخشی از این مواد به واردات همچنان یکی از نقاط ضعف زنجیره تولید دارو محسوب میشود. در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در واردات مواد اولیه میتواند مستقیماً بر تولید داخلی تأثیر بگذارد.
در مجموع، فعالان صنعت دارو تأکید دارند که با وجود تمامی مشکلات، شرکتهای دارویی تلاش کردهاند روند تأمین دارو را متوقف نکنند و حتی در برخی موارد بدون توجه به سودآوری، به واردات و تولید ادامه دادهاند تا نیاز بیماران تأمین شود. با این حال، ادامه این وضعیت بدون اصلاح سیاستهای ارزی، تسهیل فرآیندهای واردات و بهبود زیرساختهای تأمین، میتواند در آینده چالشهای جدیتری برای بازار دارویی کشور ایجاد کند.
