بورس صعودی، تولید همچنان در رکود؛ چرا شامخ و بازار سرمایه دو روایت متفاوت از اقتصاد ایران ارائه میکنند؟
در هفتههای اخیر، رشد قابل توجه شاخص کل بورس تهران بار دیگر نگاه سرمایهگذاران را به بازار سرمایه جلب کرده است. افزایش ارزش معاملات، ورود نقدینگی جدید و سبزپوش شدن بسیاری از نمادهای بزرگ، این تصور را ایجاد کرده که اقتصاد ایران نیز وارد مسیر بهبود شده است. اما همزمان، تازهترین گزارش شاخص مدیران خرید (شامخ) تصویری کاملاً متفاوت از وضعیت بخش واقعی اقتصاد ارائه میدهد؛ تصویری که همچنان از تداوم رکود در صنایع، کاهش سفارشهای جدید، افت تولید و استمرار مشکلات تأمین مواد اولیه حکایت دارد. این تفاوت باعث شده یکی از مهمترین پرسشهای فعالان اقتصادی شکل بگیرد؛ چرا بورس در حال رشد است اما شاخصهای تولیدی همچنان از رکود خبر میدهند؟
بر اساس گزارش منتشرشده، شاخص مدیران خرید کل اقتصاد برای پانزدهمین ماه متوالی در محدوده کمتر از ۵۰ واحد قرار گرفته است؛ محدودهای که در ادبیات اقتصادی به معنای انقباض فعالیتهای اقتصادی و ادامه رکود تلقی میشود. در بخش صنعت نیز شرایط تفاوت چندانی ندارد و شامخ صنعت با ثبت عدد ۴۸.۲، هشتمین ماه متوالی رکود را تجربه کرده است. این آمار نشان میدهد بسیاری از بنگاههای تولیدی همچنان با کاهش حجم سفارشها، محدودیت در تأمین مواد اولیه، افت ظرفیت تولید و مشکلات نقدینگی روبهرو هستند و هنوز نشانهای از بازگشت پایدار رونق در فعالیتهای صنعتی مشاهده نمیشود.
شامخ که بر اساس نظرسنجی از مدیران بنگاههای اقتصادی تهیه میشود، یکی از معتبرترین شاخصهای سنجش وضعیت جاری اقتصاد محسوب میشود. این شاخص با بررسی مؤلفههایی مانند میزان تولید، سفارشهای جدید، فروش، موجودی مواد اولیه، سرعت تحویل تأمینکنندگان، میزان استخدام و انتظارات تولیدکنندگان، تصویری نسبتاً دقیق از شرایط واقعی بنگاههای اقتصادی ارائه میدهد. به همین دلیل بسیاری از اقتصاددانان، شامخ را یکی از مهمترین شاخصهای پیشنگر اقتصاد واقعی میدانند.
در سوی دیگر، بازار سرمایه طی هفتههای گذشته روندی کاملاً متفاوت را تجربه کرده است. شاخص کل بورس با افزایش قابل توجه همراه بوده و بسیاری از سهام بزرگ بازار رشد کردهاند. اما کارشناسان تأکید میکنند که بورس الزاماً وضعیت امروز اقتصاد را منعکس نمیکند؛ بلکه بیشتر تحت تأثیر انتظارات فعالان اقتصادی نسبت به آینده قرار دارد. در واقع، سرمایهگذاران هنگام خرید سهام، سودآوری آینده شرکتها، روند تورم، نرخ ارز، سیاستهای اقتصادی دولت، شرایط سیاسی و میزان ورود نقدینگی به بازار را مبنای تصمیمگیری قرار میدهند و نه صرفاً عملکرد فعلی بخش تولید. همین موضوع میتواند باعث شود حتی در شرایطی که تولید هنوز در رکود قرار دارد، بازار سرمایه روندی صعودی را تجربه کند.
مهدی فیضی، اقتصاددان، در این گزارش توضیح میدهد که تفاوت عملکرد بورس و شامخ نهتنها عجیب نیست، بلکه از نظر اقتصادی کاملاً قابل انتظار است. به گفته وی، شامخ شاخصی است که وضعیت کنونی بنگاههای اقتصادی را اندازهگیری میکند، در حالی که بورس آینده را قیمتگذاری میکند. اگر فعالان بازار سرمایه تصور کنند شرایط اقتصادی در ماههای آینده بهبود پیدا خواهد کرد یا سودآوری شرکتها افزایش مییابد، قیمت سهام میتواند رشد کند؛ حتی اگر کارخانهها هنوز با مشکلات تولید مواجه باشند.
این اقتصاددان همچنین معتقد است که تورم یکی از مهمترین عوامل رشد بازار سرمایه در اقتصاد ایران محسوب میشود. در اقتصادهای تورمی، ارزش اسمی داراییها افزایش پیدا میکند و سود ریالی بسیاری از شرکتهای بزرگ نیز رشد میکند؛ بنابراین بخشی از رشد بورس الزاماً به معنای افزایش تولید یا بهرهوری نیست، بلکه نتیجه رشد قیمتها و افزایش ارزش اسمی دارایی شرکتهاست. از سوی دیگر، شرکتهای صادراتمحور و کالامحور نیز از تغییرات نرخ ارز تأثیر میپذیرند و همین موضوع میتواند سودآوری آنها را افزایش دهد؛ عاملی که مستقیماً بر رشد شاخص بورس اثر میگذارد.
در همین گزارش، علی سعدوندی نیز با اشاره به تفاوت ماهوی بازار سرمایه و شاخصهای تولیدی تأکید میکند که بورس بیش از هر چیز، بازاری مبتنی بر انتظارات است. از نگاه او، جریان نقدینگی، سیاستهای پولی، نرخ بهره، انتظارات تورمی و حتی تحولات سیاسی میتوانند در کوتاهمدت جهت حرکت بازار سرمایه را تغییر دهند، در حالی که اثر این متغیرها بر بخش واقعی اقتصاد معمولاً با فاصله زمانی بیشتری نمایان میشود. به همین دلیل نباید رشد بورس را به تنهایی نشانه رونق اقتصادی دانست.
بررسی جزئیات گزارش شامخ نیز نشان میدهد بسیاری از مشکلات ساختاری تولید همچنان پابرجاست. کاهش سفارشهای جدید، افزایش هزینههای تولید، محدودیت در تأمین مواد اولیه، مشکلات نقدینگی و کاهش تقاضا از مهمترین عواملی هستند که باعث شدهاند بنگاههای صنعتی هنوز نتوانند از وضعیت رکودی فاصله بگیرند. این شرایط بهویژه برای واحدهای کوچک و متوسط که دسترسی محدودتری به منابع مالی دارند، فشار بیشتری ایجاد کرده و موجب شده بخشی از ظرفیت تولید کشور بلااستفاده باقی بماند.
کارشناسان اقتصادی معتقدند تا زمانی که موانع تولید، مشکلات تأمین مالی، محدودیتهای واردات مواد اولیه و بیثباتی محیط کسبوکار برطرف نشود، رشد بازار سرمایه به تنهایی نمیتواند نشانهای از خروج اقتصاد ایران از رکود باشد. در واقع، بورس و شامخ هر دو شاخصهای مهم اقتصادی هستند، اما هر کدام بخش متفاوتی از واقعیت اقتصاد را اندازهگیری میکنند؛ یکی آینده را قیمتگذاری میکند و دیگری وضعیت جاری بنگاههای اقتصادی را نشان میدهد.
از همین رو، تحلیلگران توصیه میکنند فعالان اقتصادی، سرمایهگذاران و سیاستگذاران برای ارزیابی دقیقتر شرایط اقتصاد، صرفاً به رشد یا افت شاخص بورس اتکا نکنند و همزمان شاخصهایی مانند شامخ، آمار تولید، صادرات، سرمایهگذاری و سایر شاخصهای اقتصاد واقعی را نیز مورد توجه قرار دهند. تنها در صورتی میتوان از آغاز یک رونق پایدار سخن گفت که هم بازارهای مالی و هم شاخصهای تولیدی بهصورت همزمان روندی صعودی و باثبات را تجربه کنند.
